Tá an t-ochtú leabhar sa tsraith monagraf Lúb ar Phár ar fáil anois. Sa saothar seo, ríomhann Conchúr Mag Eacháin scéal na téarmaíochta Gaeilge le linn na
hAthbheochana go dtí 1927 nuair a chuir an Roinn Oideachais de Rialtas
Shaorstát Éireann coiste téarmaíochta ar bun. Féachtar ar staid na
téarmaíochta Gaeilge lena linn sin agus déantar iniúchadh ar an phlé a
rinneadh faoi mhaoirseacht shaothrú na téarmaíochta maidir le coistí nó
acadaimh téarmaíochta agus eile. Scrúdaítear seifteanna ceapadóireachta
na téarmaíochta idir chumadóireacht agus iasacht, agus ról na teanga beo
agus theanga na seanlitríochta i nuachóiriú an fhocalstóir Gaeilge.
Breathnaítear ról agus stádas na Gaeilge mar theanga náisiúnta agus ar
an tionchar a d’imir sé sin ar thuairimí phobal na Gaeilge i dtaobh na
teanga agus na téarmaíochta féin. Tá réimse leathan de na hailt agus de
na foinsí bunaidh curtha san áireamh sa saothar – rud a chuireann go mór
le tuiscint an lae inniu ar mhórscéal seo na hAthbheochana.
This work gives an account of Irish-language terminology during the
Revival until 1927 when the Department of Education of the Irish Free
State established the terminology committee.The role and
status of Irish as a national language and its influence on the views of
the Irish-language community regarding the language and terminology
itself are also looked at. A wide range of the original articles and
sources are included in the work – which greatly contributes to the
modern understanding of the Revival.
Sliocht as caibidil 2:
'"Milis an teanga an Ghaedhealg,/Guth gan chabhair choigcríche (Mac Giolla Eáin 1900: 17)" Is línte filíochta iad seo a leagtar ar Sheathrún Céitinn de ghnáth agus an file clúiteach ag moladh acmhainn na Gaeilge, cé go ndeir Cunningham (2000: 128) nach móide gur chum an Céitinneach na véarsaí seo. Ar ndóigh, tuigtear nach fíor an méid sin i gcás na Gaeilge ná i gcás teanga ar bith eile go dearfa, mar a mhaíonn Jespersen: ‘No language is ever entirely free from borrowed words, because no nation has ever been completely isolated’ (1922: 208); agus Thomason: ‘Language contact is everywhere: there is no evidence that any languages have developed in total isolation from other languages’ (2001: 8). Ag brath ar chúrsaí polaitiúla agus sóisialta agus ar theagmháil le cultúir agus le teangacha eile bhí téarmaí nua ag teacht isteach sa Ghaeilge ar dhóigheanna éagsúla.'
ISBN: 9781907494413 Praghas: €20 Ar fáil ar www.coislife.ie
The editing process is where craft comes in: in this eighth episode
of his monthly guest blog on creative writing, Alex Hijmans takes a look
in the author’s toolkit.
Ní
nach ionann agus an chéad dréacht, baineann rialacha leis an dara
dréacht agus le gach uile dhréacht ina dhiaidh sin. Ceird is ea í an
eagarthóireacht; seo sracfhéachaint isteach i mbosca uirlisí an
scríbhneora.
Fear nó bean inste an scéil
An
bhfuil an scéal á insint ag an duine ceart? Tá seo ar cheann de na
chéad cheisteanna atá le freagairt ag an údar agus é ag dul i mbun
eagarthóireachta ar scéal nua den chéad uair. Uaireanta rithfeadh sé
leat, ar athléamh an chéad dréachta duit, nach é an carachtar a bhí ar
intinn agat ar dtús príomhcharachtar an scéil ar chor ar bith. n mbeadh an scéal ní b'fhearr dá bhfaighimis léargas duine de na carachtair eile? Seo an t-am leis an gcinneadh sin a dhéanamh.
An pointe féachana
An
cinneadh sin déanta, is gá breathnú ar cheist atá fite fuaite leis: an
pointe féachana. Is féidir dul ag argóint faoi theoiricí litríochta
anseo, ach go hachoimreach, is féidir scéal a insint sa chéad phearsa
agus sa tríú pearsa, agus is féidir leis an tríú pearsa a bheith
uilefheasach má theastaíonn uait. Is féidir scéal a insint sa dara
pearsa freisin (agus tá sé déanta, i nGaeilge, ag Pádraig Ó Siadhail san
úrscéal Parthas na gCleas (Cló Iar-Chonnacht, 1991)) ach níl sé pioc coitianta.
Tá
a bhuntaistí agus a laincisí féin ag baint le gach ceann de na pointí
féachana seo. Níl spás sa bhlag seo chun iad sin a phlé go mion, ach is
féidir an méad seo a rá faoi: dá ghaire an pointe féachana
d’aicsean an scéil, is ea is mine an léargas a thabharfaidh sé. Ar an
gcaoi céanna, dá fhaide an pointe féachana ó aicsean an scéil, is
ea is fairsinge an léargas.
An
rogha déanta, caithfear cloí leis: tá botúin leis an bpointe féachana
ar na cinn is tromchúisí gur féidir le scríbhneoir a dhéanamh.
Aimsir
An
bhfuil an scéal á insint san aimsir cheart? Sin ceist eile a chaithfidh
an t-údar a chur air féin agus é ag dul i mbun eagarthóireachta ar
scéal nua den chéad uair. Go hiondúil, insítear scéalta san aimsir
chaite nó san aimsir láithreach; tagann an aimsir chaite go nádúrtha don
scéalaí ach tugann an aimsir láithreach beocht bhreise don scéal. Ar
ndóigh, is féidir babhtáil eatarthu, ach caithfear ciall a bheith le
gach athrú.
Carachtar
Ní
chuireann an scríbhneoir aithne cheart ar a chuid carachtar go dtí go
mbíonn sé i mbun eagarthóireachta. Is ansin a thugann sé faoi deara cén
dearcadh atá ag a charachtair ar an saol – agus má dhéanann sé a jab i
gceart, úsáidfidh sé an t-eolas sin i ngach gné den chur síos orthu:
gníomhartha, smaointe agus caint.
Caint
Gné
ar leith de cheird na heagarthóireachta an chaint idir na carachtair.
Arís, níl dóthain spáis sa bhlag seo chun cur síos a dhéanamh ar an
ealaín seo go mion, ach is féidir an méad seo a rá faoi: is é an dúshlán
a bhíonn roimh an údar ná cuma nádúrtha a chur ar chaint a bhíonn, nach
mór i gcónaí, mínádúrtha.
Uirlisí eile
Tá
neart gléasanna eile i mbosca uirlisí an scríbhneora: tá am, áit,
achoimre, rithim agus an rud teibí seo ar a dtugtar ‘glór’ ar chuid acu.
Molaim d’éinne a bhfuil spéis dháiríre acu sa scríbhneoireacht
chruthaitheach Self-Editing for Fiction Writers le Renni Browne
agus Dave King (HarperResource, 1993 / 2004) a cheannacht. Más ann dá
leithéid agus ‘Bíobla na heagarthóireachta’, seo é.
Is
féidir le próiseas na heagarthóireachta a bheith dúshlánach go leor don
té atá ag dul i ngleic leis den chéad uair, ach is fiú go mór do chuid
féin a dhéanamh den cheird: nuair a bheidh na rialacha ar eolas agat, is
féidir iad a bhriseadh.
When
editing a first draft, cut away the dead wood to make
space for new growth, Alex Hijmans writes in the seventh
episode of his monthly guest blog on creative writing.
Tá
dóthain ama caite ag do chéad dréacht ar an gcarn múirín. Tá sos tugtha agat do mhatáin do mheabhrach. Tá sé
in am dul i mbun eagarthóireachta.
Measaim
go bhfuil an-chosúlacht idir an scríbhneoir atá i mbun
eagarthóireachta agus dealbhadóir. Is ionann an chéad
dréacht agus cloch lom, éagruthach: teastaíonn siséal géar
chun fíorchruth an scéil a nochtadh.
‘Schrijven
is schrappen’, a mhaíonn nath cainte i mo theanga
dhúchais, an Ísiltíris: ‘is ionann scríobh agus scriosadh
amach’. Tá ciall leis sin ach go háirithe in aois seo na
scáileán beaga agus na dteachtaireachtaí beachta: ní
bhíonn foighid ag léitheoirí an lae inniu le scéalta atá
tite i bhfeoil, mar a bhi, abair, sa Naoú hAois Déag. Ní
ionann sin ar ndóigh agus a rá go gcaithfear búistéaracht
a dhéanamh ar an gcéad dréacht. Tá siséal géar
tábhachtach, ach tá súil ghéar níos tábhachtaí.
Céard
é an cur chuige is fearr chun idirdhealú a dhéanamh idir
fuíoll agus fiorscéal, idir dríodar agus draíocht? Arís,
tá comhairle ag an dealbhadóir don scríbhneoir. Aimsíonn
dealbhadóir cliste cruth garbh a shaothair – an ceann, an
cliabhrach, na cosa – sula ndíríonn sé ar mhionsonraí ar
nós na n-ingne agus maothán na cluaise. Ar an gcaoi
céanna, ní mór don scríbhneoir cinntí a dhéanamh faoi
chaibidlí, faoi charachtair agus faoi scéal-línte sula
dtéann sé i ngleic le habairtí aonair, le haidiachtaí agus
le dobhriathra.
Ach
cén chaoi a ndéantar na cinntí sin? Tá módh oibre réasúnta
simplí agam féin. Sula ndéanaim rud ar bith eile, léim
tríd an gcéad dréacht ó thús deireadh. Áit ar bith a
mothaím nach bhfuil m’aird go hiomlán ar an scéal agus mé
ag léamh, bím san airdeall: muna mbíonn spéis agam féin sa
mhéad atá scríofa agam, drochsheans go mbeidh ag éinne
eile.
Agus
an chéad dréacht léite ó thús deireadh agam, bainim amach
nócha-naoi faoin gcéad de na sleachta nach gcuireann an
scéal ar aghaidh. Go minic, is cur síos fadálach a bhíonn
sna sleachta seo: mioneolas a theastaigh uaimse chun
suíomh nó carachtar a chruthú i m’intinn féin ach nach
dteastaíonn ón léitheoir chun an scéal a leanúint. Bíonn
scéal maith cosúil le meall oighir: ní fheiceann tú ach
cuid bheag bhídeach de, ach tuigeann tú go bhfuil an chuid
eile ann, faoi uisce, nó i gcás scéil, idir na línte.
Is
beag nach ndéanfá dearmad, de bharr na cainte seo ar fad
faoi ghearradh agus scriosadh amach, gur tréimhse fháis
atá san eagarthóireacht freisin. Is iomaí uair a tháinig
carachtar nua nó casadh nua chugam agus mé i mbun
eagarthóireachta ar scéal. Ach, ach an oiread le
craobhacha nua ar chrann, caithfear seanfhás a bhaint chun
fás nua a spreagadh.
Athléamh
agus athscríobh, scrios agus snas: próiseas casta atá san
eagarthóireacht gur gá am agus dua a chaitheamh leis.
Eisceachtaí fágtha as an áireamh, is iomaí babhta
eagarthóireachta a theastaíonn ó scéal lena thabhairt chun
foirfeachta. De réir a chéile, athraíonn an fócas: go
hiondúil, breathnaím ar an scéal ina iomláine ar dtús, ar
gach sliocht faoi seach ina dhiaidh sin agus ina dhiaidh
sin arís ar abairtí agus ar fhocail aonair. Nuair nach
n-athraíonn a dhath le linn bhabhta eagarthóireachta ach
an phoncaíocht, bíonn a fhios agam go bhfuil an scéal
tugtha chomh fada agam agus gur féidir liom é a thabhairt
sula mbreathnaíonn an dara duine air.
Ní
nach ionann agus an draíocht a bhaineann le scríobh an
chéad dréachta, is scil í an eagarthóireacht gur féidir a
fhoghlaim agus a fhorbairt. An mhí seo chugainn,
breathnóimid ar ghnéithe éagsúla na ceirde seo.
Fitting writing in with a demanding day job is always a challenge – but a story can be written a line a day if need be,Alex Hijmans writes in the sixth episode of his monthly guest blog on creative writing.
Bíonn méara fada ag scríbhneoirí. Go mion minic, cuireann siad ina luí orthu féin nach bhfuil an t-am acu dul i mbun pinn.
Bréag atá ansin.
Gan
dabht, bíonn misneach ag teastáil chun am a chur i leataobh d’fhiontar
ar bith nach bhfuil toradh cinnte ag baint leis. Sin mar atá an
scríbhneoireacht, faraor: ní léir i gcónaí gur fiú an tairbhe an
trioblóid, go mbeidh luach ar ár saothar. Ar an drochuair, bíonn gréim
le cur inár mbéal agus bíonn billí le n-íoc.
Údair
mhórdhíola fágtha as an áireamh, is beag duine a n-éiríonn leis
maireachtáil ar scríbhneoireacht fhicsin amháin. Bíonn post lae ag gcuid
eile againn. Agus ní drochrud é sin: soláthraíonn post lae sruth seasta
scéalta.
Nó
ábhair scéalta, cibé. Go ró-mhinic, maraíonn an post lae amach muid.
Bhí smaoineamh iontach agam féin, tráth: teach caife a oscailt.
D’íocfadh an gnó sin na billí agus bheadh spás galánta agam chun díriú
ar mo chuid scríbhneoireachta, gan cupán espresso i bhfad riamh. Bhuel,
bhí an teach caife sin agam ar feadh cúig bliana go leith, agus i rith
an ama sin ar fad, níor éirigh liom ach gearrscéal nó dhó a chríochnú.
Na tograí liteartha eile ar fad ar chuir mé tús leo, níor éirigh liom
iad a thabhairt chun críche: nuair a thagainn abhaile tar éis lá fada ag
déanamh caife agus ceapairí, ní bhíodh an fuinneamh agam suí síos agus
scéal a scríobh. Nó sin an bhréag a d’insínn dom féin.
An
botún a bhí á dhéanamh agam, an t-am sin, ná a cheapadh go gcaithfinn
scéal iomlán a scríobh san aon iarraidh amháin (nó gar go leor d’aon
iarraidh amháin.) Go gcaithfinn an lá ar fad a bheith saor agam, nó
níorbh fhiú peann a chur ar phár. Rinne mé dearmad go bhfuil gach scéal
déanta suas as abairtí aonair, agus go bhféadfaí scéal a scríobh abairt
amháin in aghaidh an lae dá mba ghá.
Fiú
an té a bhfuil post lae dúshlánach aige, a chaitheann uair an chloig ar
an traein i ndiaidh na hoibre agus a mbíonn scaifte gasúr ocrach ag
fanacht air nó uirthi sa bhaile agus páirtnéir atá faoi strus ag a
p(h)ost lae féin anuas ar gach rud eile – fiú an té sin, bíonn nóiméad
nó dhó aige chun suí síos agus abairt nó dhó a chur ar phár. Le linn an
turais traenach abhaile, mar shampa! An dúshlán a bhíonn roimh an
scríbhneoir a bhfuil saol gnóthach aige ná na poill agus na prochóga ina
sceideal a aithint – agus úsáid a bhaint astu.
Ar
ndóigh, caithfear é seo a dhéanamh go rialta – gach lá, más féidir. Téann
smaointe agus scéalta le sruth má chuirtear ar an méar fhada iad. Cé
gur áis iontach é an leabhar nótaí, molaim filleadh ar thogra
scríbhneoireachta go laethúil go dtí go mbíonn an chéad dréacht
críochnaithe. Ina dhiaidh sin, cuirfidh tú an chéad dréacht sin ar an
gcarn múirín (féach eagrán na míosa seo caite) agus tabharfaidh tú
aghaidh ar an gcéad togra eile.
Beidh
amantaí ann, áfach, go mbeidh fonn ort tú féin a chaitheamh ar an gcarn
múirín, leis. Tá intinn an scríbhneora mar a bheadh garraí ann: má
chuirtear barr i ndiaidh barra, ídítear an chré. Caithfear sos a
thabhairt don tsamhlaíocht ó am go chéile le go mbeidh sí faoi bhláth go
rialta. Caithfear sosanna rialta a thabhairt do mhatáin na meabhrach
freisin: beidh siad uainn agus muid i mbun eagarthóireachta – ach sin
ábhar na míosa seo chugainn.
Forbairt stairiúil eile ó COIS LIFE - an chéad chlosleabhar Gaeilge á thairiscint saor in aisce i modh digiteach. Léann an t-údar cáiliúil Áine Ní Ghlinn a saothar nua Daideo ar thaifead gairmiúil a rinneadh go speisialta. Is féidir éisteacht leis an gclosleabhar ach cliceáil ar an gcnap dearg thíos, nó é a íoschóipeáil nó a roinnt le daoine eile trí na meáin shóisialta ón seinnteoir soundcloud thíos. Má dhéantas é a íoschóipeáil is féidir éisteacht leis ar iTunes nó seinnteoir mp3 eile agus é a dhó ar dhlúthdhiosca. Tá ábhar clúdaigh do dhlúthdhiosca san íomhá thuas.
Is féidir an bunleabhar féin a cheannach i gcóip chrua nó i bhfoirm ríomhleabhair ar www.coislife.ie ach cliceáil anseo. Tá an t-úrscéal an-oiriúnach do leanaí 12-14 a bhfuil caighdeán maith Gaeilge acu - agus do dhaoine fásta a dtaitníonn scéalaíocht den scoth leo. Léirmheas ar an leabhar ó Inis anseo.
Bain taitneamh as!
An historic development from COIS LIFE - we're offering you the first Irish-language audiobook free of charge for download in digital form. Celebrated author Áine Ní Ghlinn reads her new novel Daideo in a specially made professional recording. You can listen to the audiobook by pressing the red button above or you can download it or share it via social media also from the soundcloud player above. If downloaded it can be played on iTunes or other mp3 players and can be burned to a CD. Artwork for a CD is available to download is contained in the image at the head of this article.
Copies of the book itself can be bought in paperback or ebook form from the www.coislife.ie website by clicking here. The book (which, please note, is in Irish - it is not a bilingual version) is very suitable for those aged 12-14 with pretty good Irish and for adults who enjoy a good story well told. You can read a great review of the book (Irish only) here.
Ar dtús, san fhíseán seo léann Orna sliocht as an scéal Cuairteoir óna cnuasach nua gearrscéalta Sciorrann an tAm (Cois Life, 2014).
Anois, sula dtabharfaimid an dara blaiseadg as an gcnuasach, is fiú a lua gur scríobh Heidi Pitlor, eagarthóir na sraithe Best American Short Stories, le déanaí faoi cad is gearrscéal den scoth ann -
‘A good story tells you something interesting about someone. Things happen in a good story. People reveal who they are.’
Ach is rudaí coitainta go leor iadsan, le fírinne.
Is ina dhiaidh sin nuair a d’ áirigh Pitlor cuid de na tréithe is neamhchoitianta gur chuimhníomar ar Orna Ní Choileáin agus ar an gcnuasach nua gearrséalta uaithi, Sciorrann an tAm.
Dúirt Pitlor an méid seo:
‘Here are some things I wish I saw more frequently: humour, genre-bending, humor, risk-taking, a more direct addressing of real world matters, humour.’
An té a léifidh na scéalta in Sciorrann an tAm, aithneoidh sé nó sí na tréíthe seo sna horlaí sa scríbhneoireacht agus chun blaiseadh a thabhairt daoibh ar a bhfuil sa chnuasach iontach seo tugaimid sliocht anseo thíos as ceann de na scéalta. Ní loitfimid an scéal oraibh tríd an iomlán a thabhairt - is gá an leabhar a cheannach chun é sin a fháil amach …
Quick Pick
‘Emmet?’
D’ardaigh Emmet a chloigeann agus d’fhéach go leamh ar an té a bhí ag cur cainte air agus é i mbun urlár an mhionmhargaidh a scuabadh.
‘Emmet! Shíl mé gur tú a bhí ann!’ arsa an bhean óg.
Sheas Emmet suas díreach, réitigh na spéaclaí ar a shrón agus d’fhéach sé go grinn uirthi. Bean sheang dhea-chumtha a bhí os a chomhair amach, cóta lánfhada a raibh bóna fionnaidh air á chaitheamh aici. An raibh aithne aige uirthi? Arbh í seo Saoirse? Nó Fionnuala? Éimear, b’fhéidir? Cárbh as di fiú?
‘Aoife! Ó Mheánscoil Chaoimhín!’ ar sí, agus aoibh an gháire uirthi go fóill. ‘Bhíomar sa rang Fisice le chéile!’
Ní raibh aon chuimhne ag Emmet ar Aoife ar bith a bheith sa rang fisice leis. Ní nach ionadh nuair a bhí a chloigeann sáite i gcónaí i gcúrsaí ríomhaireachta agus anailíse. Bhí cuimhne ag an gcailín dathúil seo air siúd áfach. Chlaon sé ar an scuab agus rinne lagiarracht meangadh beag gáire a chur ar a aghaidh. Níor theastaigh uaidh ligean air féin go raibh dearmad
glan déanta aige uirthi.
‘Aoife, ar ndóigh! Tá cuma dhifriúil ort – dath na gréine ort – agus dath do ... do chuid gruaige níos ... níos gile ná mar a bhí sí, sílim?’
‘Tá! Mar táim díreach tar éis filleadh ó Lake Tahoe! Ag obair go páirtaimseartha mar gharda tarrthála a bhí mé ann. Áit aoibhinn ar fad is ea é – an ghrian ag scoilteadh na gcloch gach uile lá den tseachtain! Ag tabhairt aghaidh ar Thrá Bondi i gceann coicíse eile a bheidh mé. Tá an-sceitimíní orm faoi sin!’
‘Ní fheadar cad chuige ar tháinig tú ar ais chuig an dumpa seo in aon chor mar sin?’ arsa Emmet, pas beag searbhasach. Is amhlaidh a chuir dea-scéalta eachtraíochta dhaoine eile olc air.
Níor thóg Aoife aon cheann den leadrán a bhí air. ‘Oíche na n-iarscoláirí ar siúl an tseachtain seo chugainn gan amhras! An mbeidh tú ann? Samhlaigh – tá deich mbliana curtha dínn againn ó bhíomar ar scoil!’
‘Ní bhfuaireas cuireadh.’
Dhearg Aoife. Bhí a béal ar leathadh agus í ag lorg rud éigin le rá nuair a bhris seanbhean isteach orthu.
‘An mbeadh a fhios ag ceachtar agaibhse cá bhfuil an snasán troscáin? Táthar tar éis gach rud a athrú timpeall arís sa siopa. Ní féidir liom teacht ar rud ar bith.’
Chrom Emmet síos, d’aimsigh canna snasáin agus shín chuici é.
‘Buíochas,’ arsa an tseanbhean agus bhailigh sí léi síos an pasáiste. Dhírigh Emmet ar Aoife an athuair. Bhí sí fós ag bladar léi mar gheall ar oíche na n-iarscoláirí. ‘Beimid ag bualadh le chéile sa chathair le haghaidh
cúpla deoch. Seans nach raibh a fhios ag daoine go raibh tú fós timpeall na háite!’
‘Tháinig siad ortsa agus tú breis is ocht míle ciliméadar ón áit seo.’
Thug Aoife sracfhéachaint fhiosrach ar Emmet ach chuir sí meangadh ar a béal arís ar an bpointe.
‘Ócáid neamhfhoirmeálta atá i gceist,’ ar sí chomh gealgháireach is a bhí riamh. ‘Éist, cuardaigh m’ainm ar Facebook! Tá na sonraí ansin. Dé Céadaoin seo chugainn ...’.
‘Tráthnóna Dé Céadaoin?’ arsa Emmet. ‘Ní bheidh mé saor. Beidh mé ag obair.’
‘D’fhéadfá teacht tar éis na hoibre. Ní thosóidh sé go dtí a seacht nó a hocht. Mar a dúirt mé – rud neamhfhoirmeálta atá ann.’
‘Beidh mé teannta san obair go dtí meán oíche.’
‘Go dtí meán oíche? Ach cá bhfuil tú ag obair?’
‘Anseo.’
‘Ach cá bhfuil ... Ó!’
Chuir Aoife lámh lena béal. Bhí fáinne mór diamaint ar an lámh chéanna. D’amharc sí ar an scuab a bhí ina lámh i gcónaí ag Emmet. Leath a súile nuair a rith sé léi cad a bhí i gceist aige.
‘Anseo ... sa siopa seo! Ó! Thuig mé gur ag ceannach na scuaibe sin a bhí tú! Ó, a Emmet. Bhí tusa ar an duine is fearr sa rang fisice. Shíl mé i gcónaí gur i saotharlann faoi rún daingean a bheifeá ag saothrú ...’
Tháinig guth eile ar snámh chucu tríd an aer agus bhris isteach ar an gcomhrá. Bainisteoir an tsiopa a bhí ann agus í thar a bheith cantalach, mar ba ghnách léi.
‘A Emmet!’
‘Caithfidh mé filleadh ar an obair,’ arsa Emmet go drogallach le hAoife.
‘Ar ndóigh!’ arsa Aoife de ghuth íseal. Thug sí cúl d’Emmet agus lig uirthi go raibh sí ag déanamh mionscrúdú ar an réimse táirgí glantacháin a bhí ar fáil sa siopa.
‘A Emmet,’ arsa an bainisteoir an athuair. ‘Tá súil agam nach ag meilt ama ansin thiar a bhí tú! Bhíos do d’iarraidh. Nár chuala tú an dordánaí ag bualadh? Nó an mbeidh orm glaoire pearsanta a fháil duit?’
‘Ag cur comhairle ar chustaiméir a bhí mé,’ a d’fhreagair Emmet, agus an searbhas le cloisteáil ina ghlór i gcónaí. Bhí fuath aige don bhean seo agus a cumhrán nimhiúil.
‘Tá custaiméirí ag feitheamh ag barr an tsiopa,’ ar sí. ‘Ar mhiste leat dul i bhfeighil an scipéid seachas a bheith ag crochadh thart anseo?’
Gheit croí Emmet. Ní raibh sé ag súil go n-iarrfadh sí é seo air go fóill. Ardú céime ab ea é bheith ag glacadh le hairgead sa siopa, rud a raibh sé ag feitheamh leis ón gcéad lá. Ghread sé leis go barr an tsiopa.
Sheas an bainisteoir taobh thiar de agus Emmet ag déileáil leis an gcéad bhuíon custaiméirí. Ba bheag comhairle a bhí uaidh chun tabhairt faoin gcúram. Bhí cur amach aige cheana féin ar fheidhmiú an scipéid airgid. Bhí sé ag obair leis gan dua.
Shroich Aoife barr na scuaine agus Emmet a bhí ag freastal uirthi. Seampú an t-aon earra a bhí aici ina ciseán.
‘Agus Lató na hoíche anocht,’ ar sí.
‘Déanfaidh mise é sin,’ arsa an bainisteoir.
‘Ní gá,’ arsa Emmet. ‘Tá a fhios agam conas é a dhéanamh. An bhfuil na
huimhreacha ullamh agat, a Aoife?’
‘Déanfaidh an Quick Pick cúis,’ a d’fhreagair sí.
‘Agus an Plus?’
‘Agus an Plus.’
Chas Emmet chun an mheaisín in aice leis. Gléas bunúsach a bhí ann. An ceann céanna a bhí sa siopa le deich mbliana anuas ar a laghad. Scáileán tadhaill a bhí air. Ní raibh le déanamh aige ach an cineál Lató a bhí ag teastáil a roghnú – gnáth-Lató oíche Shathairn a bhí i gceist ag Aoife – an cnaipe Quick Pick a bhrú agus ar an gcéad taispeáint eile an Plus a bhrú.
‘Ceithre euro don Lató agus trí caoga don seampú. Sin seacht caoga ar fad,’ arsa Emmet. Thug sé an ticéad d’Aoife agus shín sí chuige nóta airgid.
Chaith sé an t-airgead isteach i dtrach an mheaisín agus thóg an tsóinseáil amach. Leis an tsóinseáil, chuir sé an íocaíocht don seampú isteach i scipéad airgid an tsiopa. Bearta airgid éagsúla ab ea an dá rud – íocaíocht an Lató agus airgead an tsiopa.
‘D’fhéadfása fós bualadh linn níos moille oíche Dé Céadaoin,’ arsa Aoife de chogar, agus í ag glacadh leis an tsóinseáil uaidh. Chuir sí an seampú isteach ina mála. ‘Bím sáite i gcónaí sa ríomhaire agus beidh mé ag faire amach duit. Cuirfidh mé tú ar an eolas ar an toirt ach mé a chuardach ar Facebook – nó Twitter!’
‘Déanfaidh mé é sin!’ arsa Emmet agus d’fhág slán aici.
D’fhair sé ina diaidh, agus í ag bailiú léi. Ní fheadar an mó ‘Aoife’ a bhí ar na suíomhanna a luaigh sí mar ní raibh tuairim faoin spéir ag Emmet cén sloinne a bhí uirthi.
Díreach ag an nóiméad sin, tháinig mearchuimhne chuige go raibh Aoife i rang éigin ar scoil leis. Ina suí taobh thiar de. Ba chuimhin leis gur léirigh an Aoife seo an-suim ann. B’in toisc go raibh sé de dhrochnós aici a chuid
oibre a chóipeáil!
Ach cailín trom goiríneach ab ea í siúd, a bhíodh de shíor ag cur as dó. Shíl Emmet nach bhfeicfeadh sé go deo arís í agus bhí súil aige nach bhfeicfeadh. Scéal eile ar fad a bhí san Aoife seo. Ógbhean ard chaol ab ea í agus cuma an rachmais uirthi. Ní fhéadfadh gurbh í seo an duine céanna.
Ba chuma faoi sin anois. Mar ba chuma sa sioc le hEmmet faoin gcruinniú sa teach tábhairne agus faoin dream a d’fhág sé ina dhiaidh sa mheánscoil. Ní fhaca sé duine ar bith díobh ón lá a chríochnaigh sé an páipéar scrúdaithe deireanach – fisic, mar a tharla. Ní raibh sé ar intinn aige iarracht a dhéanamh Aoife ná duine ar bith eile ón rang a chuardach ar Facebook ná Twitter ná in aon áit eile. Bhí cúraimí níos práinní air ná a bheith ag meilt ama agus ag cur airgid amú leis an scata amadán a bhí sa ghrúpa sin.
Dhírigh sé ar an gcéad chustaiméir eile. Quick Pick eile á cheannach aici.
***
Cúpla mí roimhe sin, sular thosaigh sé ag obair sa siopa, thosaigh Emmet ag póirseáil th art ar shuíomh an Lató. B’iomaí tréimhse ama a chaitheadh sé ag scimeáil ar an Idirlíon agus nuair a bhíodh fonn air, dhéanadh sé bradaíl ar roinnt suíomhanna chun sonraí a bhailiú agus anailís a dhéanamh orthu.
Ba é an rud ba thábhachtaí a bhain sé as an anailís a rinne sé ar shuíomh an Lató ná nach gceannódh sé ticéad Lató go deo arís. Thuig sé gurbh fhíorannamh a bhíodh an mheáníocaíocht a tairgeadh oíche ar bith níos mó ná costas na dticéad féin. B’ionann sin agus go raibh an dóchúlacht (codán bídeach) go roghnódh sé na huimhreacha cuí méadaithe faoin íocaíocht a bheadh le fáil, níos lú ná cúpla euro. An cúpla euro a chaithfí ar an ticéad.
Níos measa fós a bheadh an toradh, sa chás go mbuafadh sé, dá mbeadh na huimhreacha céanna roghnaithe ag imreoirí eile. Bheadh air an duais a roinnt leo siúd.
Fíorbheagán daoine a thuig an cluiche Lató i gceart. Chreid roinnt díobh nach bhféadfadh na huimhreacha céanna a bheith mar thoradh air dhá uair as a chéile. Ach níorbh fhíor sin. Nó shíl daoine nach bhféadfadh sraith uimhreacha ar nós 1, 2, 3, 4, 5, 6 ... tarlú riamh. Ach d’fhéadfadh an toradh sin a bheith air chomh maith.
Go teoiriciúil.
Ar ndóigh, bhí gach seans ann gur liathróidí calaoiseacha a bhí sa bhosca ag ceanncheathrú an Lató. D’fhéadfadh ceann amháin a bheith níos troime ná ceann eile – de thimpiste nó d’aon ghnó. Ní bheadh aon deis aige féin anailís a dhéanamh ar a leithéid toisc nach raibh sé in ann mionscrúdú a dhéanamh ar na liathróidí. Agus toisc go n-athraítí na liathróidí ó am go ham.
Mhaolaigh an seans ag duine ar bith airgead a ghnóthú ón Lató le hathrú an phróisis iontrála agus buachana. Bhí an próiseas tar éis éirí níos casta le himeacht ama de bharr méadú ar líon na n-uimhreacha, an Plus, na réaltaí agus eile.
Nuair a rinne Emmet an bhradaíl, thuig sé go bhféadfadh sé a fháil amach cá raibh imreoir a bhí ag ceannach ticéid nó ag seiceáil uimhreacha Lató ar an Idirlíon. Thug sé faoi deara an líon daoine a chuaigh i muinín an Quick Pick. Ceal ama agus leisce faoi deara an claonadh sin, dar leis.
Bhí gach buaiteoir in ann an t-airgead a bhuaigh sé nó sí, faoi bhun suim áirithe, a bhailiú ó shiopa ar bith ina raibh an Lató ar díol. Ach chun airgead buaite, a bhí os cionn suim áirithe a éileamh, níor mhór don bhuaiteoir dul isteach chuig an gceanncheathrú chun é a bhailiú.
Bhí Emmet den tuairim go mba bhreá leis dul ag obair i geanncheathrú an Lató chun tuilleadh eolais a fháil agus leas a bhaint as an eolas sin. Ach bheadh sé níos éasca post a fháil in Spar nó Centra ina raibh an Lató ar díol. Bhí féidearthachtaí aige ansin fós. B’in é an fáth ar chuir sé isteach ar phost ag glanadh urlár mionmhargaidh i lár na cathrach. B’éigean dó an t-iarratas aige a shimpliú ar ndóigh, agus fuair sé an post.
Bhí clár speisialta scríofa ag Emmet. Dúshlán ab ea é an clár a scríobh agus thóg sé tamall air, ach d’éirigh leis. Córas oibriúcháin comhoiriúnach – Linux – a bhí aige ar ríomhaire dá chuid sa bhaile. D’uaslódáil sé an clár ar a fhón póca. B’in a raibh uaidh.
***
Is féidir an chuid eile den scéal agus na gearrscéalta eile sa chnuasch Sciorrann an tAm a léamh ach é a cheannach i gcóip chrua nó ríomhleabhair ó www.coislife.ie
Any piece of writing – be it fiction or non-fiction – should spend
some time in the compost heap, Alex Hijmans writes in the fifth episode
of his monthly guest blog on creative writing.
Tá
an chéad dréacht críochnaithe: tá dán, gearrscéal, úrscéal nó dráma
tugtha ó thalamh bán teibí na samhlaíochta go domhan coincréiteach an
dúigh agus an pháipéir agat. Comhghairdeas! Anois, céard é an chéad
chéim eile? Eagarthóireacht? Na drochphíosaí ar fad a ghearradh amach
agus snas a chur ar an iomlán?
As ucht Dé ort, ná déan sin. Cuir uait do scian agus do cheirt sciúrtha agus cuir do chéad dréacht ar an gcarn múirín.
An
carn múirín? Dóibh siúd nár rugadh faoin tuath nó nach bhfuil gáirdín
acu: sin é an moll úd ag bun an gharraí ar a gcaitear duilleoga crann,
craicne prátaí agus dramhaíl orgánach eile. Le himeacht ama agus le
himeacht na séasúr, iompaíonn an fuíoll seo ina mhúirín – leasú talún
den scoth.
Nuair
a chuireann scríbhneoir deireadh leis an gcéad dréacht de shaothar ar
bith, bíonn sé i ngrá lena bhfuil díreach scríofa aige: breathnaíonn sé
ar an toradh is déanaí óna pheann mar a bhreathnaíonn tuismitheoir óg ar
pháiste atá díreach tagtha ar an saol. Ní fheiceann sé aon locht. Nó má
fheiceann, bíonn ceangal chomh láidir sin aige lena dhréacht úr nach
mbíonn sé de mhisneach aige athruithe a bhfuil gá leo – athruithe
ollmhóra, seans – a dhéanamh.
Ar
an gcúis sin, is fearr am a thabhairt do phíosa scríbhneoireachta tar
éis na breithe. É a chur i leataobh, ar an gcarn múirín. Ligint do
chúpla lá, cúpla seachtain, cúpla séasúr dul thart. Sa tréimhse sin,
taitníodh sé leat nó ná taitníodh, tiocfaidh athrú ar do shaol féin.
Titfidh tú i ngrá nó scarfaidh tú ó leannán, bogfaidh tú thar lear
nó bogfaidh tú abhaile. Fiú muna n-athraíonn ach an aimsir, beidh cuma
nua ar phíosa scríbhneoireachta ar bith tar éis tamaill ar an gcarn
múirín – toisc go mbreathnóidh tú féin air le súile nua. Agus tiocfaidh
tú ar thuiscintí nua dá bharr.
Cén
t-achar ar cheart an chéad dréacht a chur i leataobh? Brathann sé sin
ar fhad an phíosa scríbhneoireachta. Mothaím gur leor mí ar an gcarn
múirín do ghearrscéal, ach thabharfainn leathbhliain ar a laghad
d’úrscéal. Faoi láthair, táim i mbun eagarthóireachta ar shaothar
beatháisnéise. Tá breis agus bliain ann ó scríobh mé an chéad chúpla
caibidil, agus dá bharr sin, bhí mé in ann breathnú orthu sin go
fuarchúiseach agus sceanairt a dhéanamh orthu sna háiteanna ar ghá. Ach
anois, agus mé ag druidim le deireadh an dréachta, táim ag obair ar
chaibidil nár chríochnaigh mé ach mí ó shin – agus mothaím go bhfuil
próiseas na heagarthóireachta níos deacra dá bharr. Níl dóthain ama
caite ag an gcaibidil seo ar an gcarn múirín; tá sí ró-ghar do mo chroí
fós le go bhfeicfinn na lochtanna atá uirthi i gceart.
Do
mo chuid scríbhneoireachta ficsin amháin a bhaininn úsáid as coincheap
an charn mhúirín i dtosach ama. Ach chonacthas dom go bhfuil tábhacht
chomh mór sin leis an sos seo don chéad dréacht go gcuirim píosa
scríbhneoireachta ar bith i leataobh anois, sula ndéanaim
eagarthóireacht air – ailt iriseoireachta san áireamh. Cuirim gné-ailt i
leataobh ar feadh lae ar a laghad; chaith an aiste atá á léamh agat
faoi láthair seachtain ar an gcarn múirín.
Ó
am go chéile, tharlódh sé nach mbíonn an t-am agat chun an sos a
theastaíonn ó phíosa scríbhneoireachta áirithe a thabhairt dó. Brú
oibre, spriocdháta nach féidir a chur siar. I gcásanna mar seo, mothaím
gur siúlóid fhada amuigh faoin spéir – nó snámh, má bhíonn an aimsir go
maith – an gar is mó gur féidir a dhéanamh do do shaothar, agus duit
féin.
Tar
éis don chéad dréacht tréimhse a chaitheamh ar an gcarn múirín, tagann
an t-am gur gá tús a chur leis an eagarthóireacht dháiríre. Ar an
drochuair, áfach, is minic a chuireann an saol pleananna an scríbhneora ó
mhaith – breis faoi sin an mhí seo chugainn.
