Scrios agus snas

Aoi-bhlag Alex Hijmans

When editing a first draft, cut away the dead wood to make space for new growth, Alex Hijmans writes in the seventh episode of his monthly guest blog on creative writing.

Tá dóthain ama caite ag do chéad dréacht ar an gcarn múirín. Tá sos tugtha agat do mhatáin do mheabhrach. Tá sé in am dul i mbun eagarthóireachta.

Measaim go bhfuil an-chosúlacht idir an scríbhneoir atá i mbun eagarthóireachta agus dealbhadóir. Is ionann an chéad dréacht agus cloch lom, éagruthach: teastaíonn siséal géar chun fíorchruth an scéil a nochtadh. 

‘Schrijven is schrappen’, a mhaíonn nath cainte i mo theanga dhúchais, an Ísiltíris: ‘is ionann scríobh agus scriosadh amach’. Tá ciall leis sin ach go háirithe in aois seo na scáileán beaga agus na dteachtaireachtaí beachta: ní bhíonn foighid ag léitheoirí an lae inniu le scéalta atá tite i bhfeoil, mar a bhi, abair, sa Naoú hAois Déag. Ní ionann sin ar ndóigh agus a rá go gcaithfear búistéaracht a dhéanamh ar an gcéad dréacht. Tá siséal géar tábhachtach, ach tá súil ghéar níos tábhachtaí.

Céard é an cur chuige is fearr chun idirdhealú a dhéanamh idir fuíoll agus fiorscéal, idir dríodar agus draíocht? Arís, tá comhairle ag an dealbhadóir don scríbhneoir. Aimsíonn dealbhadóir cliste cruth garbh a shaothair – an ceann,  an cliabhrach, na cosa – sula ndíríonn sé ar mhionsonraí ar nós na n-ingne agus maothán na cluaise. Ar an gcaoi céanna, ní mór don scríbhneoir cinntí a dhéanamh faoi chaibidlí, faoi charachtair agus faoi scéal-línte sula dtéann sé i ngleic le habairtí aonair, le haidiachtaí agus le dobhriathra.

Ach cén chaoi a ndéantar na cinntí sin? Tá módh oibre réasúnta simplí agam féin. Sula ndéanaim rud ar bith eile, léim tríd an gcéad dréacht ó thús deireadh. Áit ar bith a mothaím nach bhfuil m’aird go hiomlán ar an scéal agus mé ag léamh, bím san airdeall: muna mbíonn spéis agam féin sa mhéad atá scríofa agam, drochsheans go mbeidh ag éinne eile. 

Agus an chéad dréacht léite ó thús deireadh agam, bainim amach nócha-naoi faoin gcéad de na sleachta nach gcuireann an scéal ar aghaidh. Go minic, is cur síos fadálach a bhíonn sna sleachta seo: mioneolas a theastaigh uaimse chun suíomh nó carachtar a chruthú i m’intinn féin ach nach dteastaíonn ón léitheoir chun an scéal a leanúint. Bíonn scéal maith cosúil le meall oighir: ní fheiceann tú ach cuid bheag bhídeach de, ach tuigeann tú go bhfuil an chuid eile ann, faoi uisce, nó i gcás scéil, idir na línte.

Is beag nach ndéanfá dearmad, de bharr na cainte seo ar fad faoi ghearradh agus scriosadh amach, gur tréimhse fháis atá san eagarthóireacht freisin. Is iomaí uair a tháinig carachtar nua nó casadh nua chugam agus mé i mbun eagarthóireachta ar scéal. Ach, ach an oiread le craobhacha nua ar chrann, caithfear seanfhás a bhaint chun fás nua a spreagadh.

Athléamh agus athscríobh, scrios agus snas: próiseas casta atá san eagarthóireacht gur gá am agus dua a chaitheamh leis. Eisceachtaí fágtha as an áireamh, is iomaí babhta eagarthóireachta a theastaíonn ó scéal lena thabhairt chun foirfeachta. De réir a chéile, athraíonn an fócas: go hiondúil, breathnaím ar an scéal ina iomláine ar dtús, ar gach sliocht faoi seach ina dhiaidh sin agus ina dhiaidh sin arís ar abairtí agus ar fhocail aonair. Nuair nach n-athraíonn a dhath le linn bhabhta eagarthóireachta ach an phoncaíocht, bíonn a fhios agam go bhfuil an scéal tugtha chomh fada agam agus gur féidir liom é a thabhairt sula mbreathnaíonn an dara duine air.

Ní nach ionann agus an draíocht a bhaineann le scríobh an chéad dréachta, is scil í an eagarthóireacht gur féidir a fhoghlaim agus a fhorbairt. An mhí seo chugainn, breathnóimid ar ghnéithe éagsúla na ceirde seo.

Eagráin eile den aoibhlag anseo. 

Is scríbhneoir agus comhfhreagraí idirnáisiúnta é Alex. Tá roinnt saothar leis foilsithe ag Cois Life:

 Leabhar fóta-iriseoireachta, Splancanna ó shaol eile (2013)

 Bailiúchán gearrscéalta dar teideal Gonta (2012)

An t-úrscéal Aiséirí (2011)

Leabhar neamhfhicsean faoina shaol i mbruachbhaile bocht sa Bhrasaíl. Favela (2009)

An post lae agus an méar fhada

Aoi-bhlag Alex Hijmans




Fitting writing in with a demanding day job is always a challenge – but a story can be written a line a day if need be, Alex Hijmans writes in the sixth episode of his monthly guest blog on creative writing.

Bíonn méara fada ag scríbhneoirí. Go mion minic, cuireann siad ina luí orthu féin nach bhfuil an t-am acu dul i mbun pinn.

Bréag atá ansin.

Gan dabht, bíonn misneach ag teastáil chun am a chur i leataobh d’fhiontar ar bith nach bhfuil toradh cinnte ag baint leis. Sin mar atá an scríbhneoireacht, faraor: ní léir i gcónaí gur fiú an tairbhe an trioblóid, go mbeidh luach ar ár saothar. Ar an drochuair, bíonn gréim le cur inár mbéal agus bíonn billí le n-íoc.

Údair mhórdhíola fágtha as an áireamh, is beag duine a n-éiríonn leis maireachtáil ar scríbhneoireacht fhicsin amháin. Bíonn post lae ag gcuid eile againn. Agus ní drochrud é sin: soláthraíonn post lae sruth seasta scéalta.

Nó ábhair scéalta, cibé. Go ró-mhinic, maraíonn an post lae amach muid. Bhí smaoineamh iontach agam féin, tráth: teach caife a oscailt. D’íocfadh an gnó sin na billí agus bheadh spás galánta agam chun díriú ar mo chuid scríbhneoireachta, gan cupán espresso i bhfad riamh. Bhuel, bhí an teach caife sin agam ar feadh cúig bliana go leith, agus i rith an ama sin ar fad, níor éirigh liom ach gearrscéal nó dhó a chríochnú. Na tograí liteartha eile ar fad ar chuir mé tús leo, níor éirigh liom iad a thabhairt chun críche: nuair a thagainn abhaile tar éis lá fada ag déanamh caife agus ceapairí, ní bhíodh an fuinneamh agam suí síos agus scéal a scríobh. Nó sin an bhréag a d’insínn dom féin.

An botún a bhí á dhéanamh agam, an t-am sin, ná a cheapadh go gcaithfinn scéal iomlán a scríobh san aon iarraidh amháin (nó gar go leor d’aon iarraidh amháin.) Go gcaithfinn an lá ar fad a bheith saor agam, nó níorbh fhiú peann a chur ar phár. Rinne mé dearmad go bhfuil gach scéal déanta suas as abairtí aonair, agus go bhféadfaí scéal a scríobh abairt amháin in aghaidh an lae dá mba ghá.

Fiú an té a bhfuil post lae dúshlánach aige, a chaitheann uair an chloig ar an traein i ndiaidh na hoibre agus a mbíonn scaifte gasúr ocrach ag fanacht air nó uirthi sa bhaile agus páirtnéir atá faoi strus ag a p(h)ost lae féin anuas ar gach rud eile – fiú an té sin, bíonn nóiméad nó dhó aige chun suí síos agus abairt nó dhó a chur ar phár. Le linn an turais traenach abhaile, mar shampa! An dúshlán a bhíonn roimh an scríbhneoir a bhfuil saol gnóthach aige ná na poill agus na prochóga ina sceideal a aithint – agus úsáid a bhaint astu.

Ar ndóigh, caithfear é seo a dhéanamh go rialta – gach lá, más féidir. Téann smaointe agus scéalta le sruth má chuirtear ar an méar fhada iad. Cé gur áis iontach é an leabhar nótaí, molaim filleadh ar thogra scríbhneoireachta go laethúil go dtí go mbíonn an chéad dréacht críochnaithe. Ina dhiaidh sin, cuirfidh tú an chéad dréacht sin ar an gcarn múirín (féach eagrán na míosa seo caite) agus tabharfaidh tú aghaidh ar an gcéad togra eile.

Beidh amantaí ann, áfach, go mbeidh fonn ort tú féin a chaitheamh ar an gcarn múirín, leis. Tá intinn an scríbhneora mar a bheadh garraí ann: má chuirtear barr i ndiaidh barra, ídítear an chré. Caithfear sos a thabhairt don tsamhlaíocht ó am go chéile le go mbeidh sí faoi bhláth go rialta. Caithfear sosanna rialta a thabhairt do mhatáin na meabhrach freisin: beidh siad uainn agus muid i mbun eagarthóireachta – ach sin ábhar na míosa seo chugainn.

Eagráin eile den aoibhlag anseo. 

Is scríbhneoir agus comhfhreagraí idirnáisiúnta é Alex. Tá roinnt saothar leis foilsithe ag Cois Life:

 Leabhar fóta-iriseoireachta, Splancanna ó shaol eile (2013)

 Bailiúchán gearrscéalta dar teideal Gonta (2012)

An t-úrscéal Aiséirí (2011)

Leabhar neamhfhicsean faoina shaol i mbruachbhaile bocht sa Bhrasaíl. Favela (2009)

Closleabhar saor in aisce - Daideo le hÁine Ní Ghlinn / Free Audiobook - Daideo by Áine Ní Ghlinn

Gearrthóg ón gclosleabhar anseo

Forbairt stairiúil eile ó COIS LIFE - an chéad chlosleabhar Gaeilge á thairiscint saor in aisce i modh digiteach. Léann an t-údar cáiliúil Áine Ní Ghlinn a saothar nua Daideo ar thaifead gairmiúil a rinneadh go speisialta.  Is féidir éisteacht leis an gclosleabhar ach cliceáil ar an gcnap dearg thíos, nó é a íoschóipeáil nó a roinnt le daoine eile trí na meáin shóisialta ón seinnteoir soundcloud thíos. Má dhéantas é a íoschóipeáil is féidir éisteacht leis ar iTunes nó seinnteoir mp3 eile agus é a dhó ar dhlúthdhiosca. Tá ábhar clúdaigh do dhlúthdhiosca san íomhá thuas.

Is féidir an bunleabhar féin a cheannach i gcóip chrua nó i bhfoirm ríomhleabhair ar www.coislife.ie ach cliceáil anseo. Tá an t-úrscéal an-oiriúnach do leanaí 12-14 a bhfuil caighdeán maith Gaeilge acu - agus do dhaoine fásta a dtaitníonn scéalaíocht den scoth leo. Léirmheas ar an leabhar ó Inis anseo.

Bain taitneamh as!

An historic development from COIS LIFE - we're offering you the first Irish-language audiobook free of charge for download in digital form. Celebrated author Áine Ní Ghlinn reads her new novel Daideo in a specially made professional recording. You can listen to the audiobook by pressing the red button above or you can download it or share it via social media also from the soundcloud player above. If downloaded it can be played on iTunes or other mp3 players and can be burned to a CD. Artwork for a CD is available to download is contained in the image at the head of this article.

Copies of the book itself can be bought in paperback or ebook form from the www.coislife.ie website by clicking here. The book (which, please note, is in Irish - it is not a bilingual version) is very suitable for those aged 12-14 with pretty good Irish and for adults who enjoy a good story well told. You can read a great review of the book (Irish only) here.

Enjoy!  

Dhá shliocht as Sciorrann an tAm - Orna Ní Choileáin (Cois Life, 2014)

Ar dtús, san fhíseán seo léann Orna sliocht as an scéal Cuairteoir óna cnuasach nua gearrscéalta Sciorrann an tAm (Cois Life, 2014).

 

Anois, sula dtabharfaimid an dara blaiseadg as an gcnuasach, is fiú a lua gur scríobh Heidi Pitlor, eagarthóir na sraithe Best American Short Stories, le déanaí faoi cad is gearrscéal den scoth ann - 

‘A good story tells you something interesting about someone. Things happen in a good story. People reveal who they are.’ 

Ach is rudaí coitainta go leor iadsan, le fírinne.

Is ina dhiaidh sin nuair a d’ áirigh Pitlor cuid de na tréithe is neamhchoitianta gur chuimhníomar ar Orna Ní Choileáin agus ar an gcnuasach nua gearrséalta uaithi, Sciorrann an tAm. 

Dúirt Pitlor an méid seo: 

‘Here are some things I wish I saw more frequently: humour, genre-bending, humor, risk-taking, a more direct addressing of real world matters, humour.’

An té a léifidh na scéalta in Sciorrann an tAm, aithneoidh sé nó sí na tréíthe seo sna horlaí sa scríbhneoireacht agus chun blaiseadh a thabhairt daoibh ar a bhfuil sa chnuasach iontach seo tugaimid sliocht anseo thíos as ceann de na scéalta. Ní loitfimid an scéal oraibh tríd an iomlán a thabhairt - is gá an leabhar a cheannach chun é sin a fháil amach …

Quick Pick

‘Emmet?’

D’ardaigh Emmet a chloigeann agus d’fhéach go leamh ar an té a bhí ag cur cainte air agus é i mbun urlár an mhionmhargaidh a scuabadh.

‘Emmet! Shíl mé gur tú a bhí ann!’ arsa an bhean óg.

Sheas Emmet suas díreach, réitigh na spéaclaí ar a shrón agus d’fhéach sé go grinn uirthi. Bean sheang dhea-chumtha a bhí os a chomhair amach, cóta lánfhada a raibh bóna fionnaidh air á chaitheamh aici. An raibh aithne aige uirthi? Arbh í seo Saoirse? Nó Fionnuala? Éimear, b’fhéidir? Cárbh as di fiú?

‘Aoife! Ó Mheánscoil Chaoimhín!’ ar sí, agus aoibh an gháire uirthi go fóill. ‘Bhíomar sa rang Fisice le chéile!’

Ní raibh aon chuimhne ag Emmet ar Aoife ar bith a bheith sa rang fisice leis. Ní nach ionadh nuair a bhí a chloigeann sáite i gcónaí i gcúrsaí ríomhaireachta agus anailíse. Bhí cuimhne ag an gcailín dathúil seo air siúd áfach. Chlaon sé ar an scuab agus rinne lagiarracht meangadh beag gáire a chur ar a aghaidh. Níor theastaigh uaidh ligean air féin go raibh dearmad

glan déanta aige uirthi.

‘Aoife, ar ndóigh! Tá cuma dhifriúil ort – dath na gréine ort – agus dath do ... do chuid gruaige níos ... níos gile ná mar a bhí sí, sílim?’

‘Tá! Mar táim díreach tar éis filleadh ó Lake Tahoe! Ag obair go páirtaimseartha mar gharda tarrthála a bhí mé ann. Áit aoibhinn ar fad is ea é – an ghrian ag scoilteadh na gcloch gach uile lá den tseachtain! Ag tabhairt aghaidh ar Thrá Bondi i gceann coicíse eile a bheidh mé. Tá an-sceitimíní orm faoi sin!’

‘Ní fheadar cad chuige ar tháinig tú ar ais chuig an dumpa seo in aon chor mar sin?’ arsa Emmet, pas beag searbhasach. Is amhlaidh a chuir dea-scéalta eachtraíochta dhaoine eile olc air.

Níor thóg Aoife aon cheann den leadrán a bhí air. ‘Oíche na n-iarscoláirí ar siúl an tseachtain seo chugainn gan amhras! An mbeidh tú ann? Samhlaigh – tá deich mbliana curtha dínn againn ó bhíomar ar scoil!’

‘Ní bhfuaireas cuireadh.’

Dhearg Aoife. Bhí a béal ar leathadh agus í ag lorg rud éigin le rá nuair a bhris seanbhean isteach orthu.

‘An mbeadh a fhios ag ceachtar agaibhse cá bhfuil an snasán troscáin? Táthar tar éis gach rud a athrú timpeall arís sa siopa. Ní féidir liom teacht ar rud ar bith.’

Chrom Emmet síos, d’aimsigh canna snasáin agus shín chuici é.

‘Buíochas,’ arsa an tseanbhean agus bhailigh sí léi síos an pasáiste. Dhírigh Emmet ar Aoife an athuair. Bhí sí fós ag bladar léi mar gheall ar oíche na n-iarscoláirí. ‘Beimid ag bualadh le chéile sa chathair le haghaidh

cúpla deoch. Seans nach raibh a fhios ag daoine go raibh tú fós timpeall na háite!’

‘Tháinig siad ortsa agus tú breis is ocht míle ciliméadar ón áit seo.’

Thug Aoife sracfhéachaint fhiosrach ar Emmet ach chuir sí meangadh ar a béal arís ar an bpointe.

‘Ócáid neamhfhoirmeálta atá i gceist,’ ar sí chomh gealgháireach is a bhí riamh. ‘Éist, cuardaigh m’ainm ar Facebook! Tá na sonraí ansin. Dé Céadaoin seo chugainn ...’.

‘Tráthnóna Dé Céadaoin?’ arsa Emmet. ‘Ní bheidh mé saor. Beidh mé ag obair.’

‘D’fhéadfá teacht tar éis na hoibre. Ní thosóidh sé go dtí a seacht nó a hocht. Mar a dúirt mé – rud neamhfhoirmeálta atá ann.’

‘Beidh mé teannta san obair go dtí meán oíche.’ 

‘Go dtí meán oíche? Ach cá bhfuil tú ag obair?’

‘Anseo.’

‘Ach cá bhfuil ... Ó!’

Chuir Aoife lámh lena béal. Bhí fáinne mór diamaint ar an lámh chéanna. D’amharc sí ar an scuab a bhí ina lámh i gcónaí ag Emmet. Leath a súile nuair a rith sé léi cad a bhí i gceist aige.

‘Anseo ... sa siopa seo! Ó! Thuig mé gur ag ceannach na scuaibe sin a bhí tú! Ó, a Emmet. Bhí tusa ar an duine is fearr sa rang fisice. Shíl mé i gcónaí gur i saotharlann faoi rún daingean a bheifeá ag saothrú ...’

Tháinig guth eile ar snámh chucu tríd an aer agus bhris isteach ar an gcomhrá. Bainisteoir an tsiopa a bhí ann agus í thar a bheith cantalach, mar ba ghnách léi.

‘A Emmet!’

‘Caithfidh mé filleadh ar an obair,’ arsa Emmet go drogallach le hAoife.

‘Ar ndóigh!’ arsa Aoife de ghuth íseal. Thug sí cúl d’Emmet agus lig uirthi go raibh sí ag déanamh mionscrúdú ar an réimse táirgí glantacháin a bhí ar fáil sa siopa.

‘A Emmet,’ arsa an bainisteoir an athuair. ‘Tá súil agam nach ag meilt ama ansin thiar a bhí tú! Bhíos do d’iarraidh. Nár chuala tú an dordánaí ag bualadh? Nó an mbeidh orm glaoire pearsanta a fháil duit?’

‘Ag cur comhairle ar chustaiméir a bhí mé,’ a d’fhreagair Emmet, agus an searbhas le cloisteáil ina ghlór i gcónaí. Bhí fuath aige don bhean seo agus a cumhrán nimhiúil.

‘Tá custaiméirí ag feitheamh ag barr an tsiopa,’ ar sí. ‘Ar mhiste leat dul i bhfeighil an scipéid seachas a bheith ag crochadh thart anseo?’

Gheit croí Emmet. Ní raibh sé ag súil go n-iarrfadh sí é seo air go fóill. Ardú céime ab ea é bheith ag glacadh le hairgead sa siopa, rud a raibh sé ag feitheamh leis ón gcéad lá. Ghread sé leis go barr an tsiopa.

Sheas an bainisteoir taobh thiar de agus Emmet ag déileáil leis an gcéad bhuíon custaiméirí. Ba bheag comhairle a bhí uaidh chun tabhairt faoin gcúram. Bhí cur amach aige cheana féin ar fheidhmiú an scipéid airgid. Bhí sé ag obair leis gan dua.

Shroich Aoife barr na scuaine agus Emmet a bhí ag freastal uirthi. Seampú an t-aon earra a bhí aici ina ciseán.

‘Agus Lató na hoíche anocht,’ ar sí.

‘Déanfaidh mise é sin,’ arsa an bainisteoir.

‘Ní gá,’ arsa Emmet. ‘Tá a fhios agam conas é a dhéanamh. An bhfuil na 

huimhreacha ullamh agat, a Aoife?’

‘Déanfaidh an Quick Pick cúis,’ a d’fhreagair sí.

‘Agus an Plus?’

‘Agus an Plus.’

Chas Emmet chun an mheaisín in aice leis. Gléas bunúsach a bhí ann. An ceann céanna a bhí sa siopa le deich mbliana anuas ar a laghad. Scáileán tadhaill a bhí air. Ní raibh le déanamh aige ach an cineál Lató a bhí ag teastáil a roghnú – gnáth-Lató oíche Shathairn a bhí i gceist ag Aoife – an cnaipe Quick Pick a bhrú agus ar an gcéad taispeáint eile an Plus a bhrú.

‘Ceithre euro don Lató agus trí caoga don seampú. Sin seacht caoga ar fad,’ arsa Emmet. Thug sé an ticéad d’Aoife agus shín sí chuige nóta airgid.

Chaith sé an t-airgead isteach i dtrach an mheaisín agus thóg an tsóinseáil amach. Leis an tsóinseáil, chuir sé an íocaíocht don seampú isteach i scipéad airgid an tsiopa. Bearta airgid éagsúla ab ea an dá rud – íocaíocht an Lató agus airgead an tsiopa.

‘D’fhéadfása fós bualadh linn níos moille oíche Dé Céadaoin,’ arsa Aoife de chogar, agus í ag glacadh leis an tsóinseáil uaidh. Chuir sí an seampú isteach ina mála. ‘Bím sáite i gcónaí sa ríomhaire agus beidh mé ag faire amach duit. Cuirfidh mé tú ar an eolas ar an toirt ach mé a chuardach ar Facebook – nó Twitter!’

‘Déanfaidh mé é sin!’ arsa Emmet agus d’fhág slán aici.

D’fhair sé ina diaidh, agus í ag bailiú léi. Ní fheadar an mó ‘Aoife’ a bhí ar na suíomhanna a luaigh sí mar ní raibh tuairim faoin spéir ag Emmet cén sloinne a bhí uirthi.

Díreach ag an nóiméad sin, tháinig mearchuimhne chuige go raibh Aoife i rang éigin ar scoil leis. Ina suí taobh thiar de. Ba chuimhin leis gur léirigh an Aoife seo an-suim ann. B’in toisc go raibh sé de dhrochnós aici a chuid

oibre a chóipeáil!

Ach cailín trom goiríneach ab ea í siúd, a bhíodh de shíor ag cur as dó. Shíl Emmet nach bhfeicfeadh sé go deo arís í agus bhí súil aige nach bhfeicfeadh. Scéal eile ar fad a bhí san Aoife seo. Ógbhean ard chaol ab ea í agus cuma an rachmais uirthi. Ní fhéadfadh gurbh í seo an duine céanna.

Ba chuma faoi sin anois. Mar ba chuma sa sioc le hEmmet faoin gcruinniú sa teach tábhairne agus faoin dream a d’fhág sé ina dhiaidh sa mheánscoil. Ní fhaca sé duine ar bith díobh ón lá a chríochnaigh sé an páipéar scrúdaithe deireanach – fisic, mar a tharla. Ní raibh sé ar intinn aige iarracht a dhéanamh Aoife ná duine ar bith eile ón rang a chuardach ar Facebook ná Twitter ná in aon áit eile. Bhí cúraimí níos práinní air ná a bheith ag meilt ama agus ag cur airgid amú leis an scata amadán a bhí sa ghrúpa sin.

Dhírigh sé ar an gcéad chustaiméir eile. Quick Pick eile á cheannach aici.

***

Cúpla mí roimhe sin, sular thosaigh sé ag obair sa siopa, thosaigh Emmet ag póirseáil th art ar shuíomh an Lató. B’iomaí tréimhse ama a chaitheadh sé ag scimeáil ar an Idirlíon agus nuair a bhíodh fonn air, dhéanadh sé bradaíl ar roinnt suíomhanna chun sonraí a bhailiú agus anailís a dhéanamh orthu.

Ba é an rud ba thábhachtaí a bhain sé as an anailís a rinne sé ar shuíomh an Lató ná nach gceannódh sé ticéad Lató go deo arís. Thuig sé gurbh fhíorannamh a bhíodh an mheáníocaíocht a tairgeadh oíche ar bith níos mó ná costas na dticéad féin. B’ionann sin agus go raibh an dóchúlacht (codán bídeach) go roghnódh sé na huimhreacha cuí méadaithe faoin íocaíocht a bheadh le fáil, níos lú ná cúpla euro. An cúpla euro a chaithfí ar an ticéad.

Níos measa fós a bheadh an toradh, sa chás go mbuafadh sé, dá mbeadh na huimhreacha céanna roghnaithe ag imreoirí eile. Bheadh air an duais a roinnt leo siúd.

Fíorbheagán daoine a thuig an cluiche Lató i gceart. Chreid roinnt díobh nach bhféadfadh na huimhreacha céanna a bheith mar thoradh air dhá uair as a chéile. Ach níorbh fhíor sin. Nó shíl daoine nach bhféadfadh sraith uimhreacha ar nós 1, 2, 3, 4, 5, 6 ... tarlú riamh. Ach d’fhéadfadh an toradh sin a bheith air chomh maith.

Go teoiriciúil.

Ar ndóigh, bhí gach seans ann gur liathróidí calaoiseacha a bhí sa bhosca ag ceanncheathrú an Lató. D’fhéadfadh ceann amháin a bheith níos troime ná ceann eile – de thimpiste nó d’aon ghnó. Ní bheadh aon deis aige féin anailís a dhéanamh ar a leithéid toisc nach raibh sé in ann mionscrúdú a dhéanamh ar na liathróidí. Agus toisc go n-athraítí na liathróidí ó am go ham.

Mhaolaigh an seans ag duine ar bith airgead a ghnóthú ón Lató le hathrú an phróisis iontrála agus buachana. Bhí an próiseas tar éis éirí níos casta le himeacht ama de bharr méadú ar líon na n-uimhreacha, an Plus, na réaltaí agus eile.

Nuair a rinne Emmet an bhradaíl, thuig sé go bhféadfadh sé a fháil amach cá raibh imreoir a bhí ag ceannach ticéid nó ag seiceáil uimhreacha Lató ar an Idirlíon. Thug sé faoi deara an líon daoine a chuaigh i muinín an Quick Pick. Ceal ama agus leisce faoi deara an claonadh sin, dar leis.

Bhí gach buaiteoir in ann an t-airgead a bhuaigh sé nó sí, faoi bhun suim áirithe, a bhailiú ó shiopa ar bith ina raibh an Lató ar díol. Ach chun airgead buaite, a bhí os cionn suim áirithe a éileamh, níor mhór don bhuaiteoir dul isteach chuig an gceanncheathrú chun é a bhailiú.

Bhí Emmet den tuairim go mba bhreá leis dul ag obair i geanncheathrú an Lató chun tuilleadh eolais a fháil agus leas a bhaint as an eolas sin. Ach bheadh sé níos éasca post a fháil in Spar nó Centra ina raibh an Lató ar díol. Bhí féidearthachtaí aige ansin fós. B’in é an fáth ar chuir sé isteach ar phost ag glanadh urlár mionmhargaidh i lár na cathrach. B’éigean dó an t-iarratas aige a shimpliú ar ndóigh, agus fuair sé an post.

Bhí clár speisialta scríofa ag Emmet. Dúshlán ab ea é an clár a scríobh agus thóg sé tamall air, ach d’éirigh leis. Córas oibriúcháin comhoiriúnach – Linux – a bhí aige ar ríomhaire dá chuid sa bhaile. D’uaslódáil sé an clár ar a fhón póca. B’in a raibh uaidh.

***

Is féidir an chuid eile den scéal agus na gearrscéalta eile sa chnuasch Sciorrann an tAm a léamh ach é a cheannach i gcóip chrua nó ríomhleabhair ó www.coislife.ie 

(gach cóipcheart @ Orna Ní Choileáin, 2014)

An carn múirín

Aoi-bhlag Alex Hijmans




Any piece of writing – be it fiction or non-fiction – should spend some time in the compost heap, Alex Hijmans writes in the fifth episode of his monthly guest blog on creative writing.

Tá an chéad dréacht críochnaithe: tá dán, gearrscéal, úrscéal nó dráma tugtha ó thalamh bán teibí na samhlaíochta go domhan coincréiteach an dúigh agus an pháipéir agat. Comhghairdeas! Anois, céard é an chéad chéim eile? Eagarthóireacht? Na drochphíosaí ar fad a ghearradh amach agus snas a chur ar an iomlán?

As ucht Dé ort, ná déan sin. Cuir uait do scian agus do cheirt sciúrtha agus cuir do chéad dréacht ar an gcarn múirín.

An carn múirín? Dóibh siúd nár rugadh faoin tuath nó nach bhfuil gáirdín acu: sin é an moll úd ag bun an gharraí ar a gcaitear duilleoga crann, craicne prátaí agus dramhaíl orgánach eile. Le himeacht ama agus le himeacht na séasúr, iompaíonn an fuíoll seo ina mhúirín – leasú talún den scoth.

Nuair a chuireann scríbhneoir deireadh leis an gcéad dréacht de shaothar ar bith, bíonn sé i ngrá lena bhfuil díreach scríofa aige: breathnaíonn sé ar an toradh is déanaí óna pheann mar a bhreathnaíonn tuismitheoir óg ar pháiste atá díreach tagtha ar an saol. Ní fheiceann sé aon locht. Nó má fheiceann, bíonn ceangal chomh láidir sin aige lena dhréacht úr nach mbíonn sé de mhisneach aige athruithe a bhfuil gá leo – athruithe ollmhóra, seans – a dhéanamh.

Ar an gcúis sin, is fearr am a thabhairt do phíosa scríbhneoireachta tar éis na breithe. É a chur i leataobh, ar an gcarn múirín. Ligint do chúpla lá, cúpla seachtain, cúpla séasúr dul thart. Sa tréimhse sin, taitníodh sé leat nó ná taitníodh, tiocfaidh athrú ar do shaol féin. Titfidh tú i ngrá nó scarfaidh tú ó leannán, bogfaidh tú thar lear nó bogfaidh tú abhaile. Fiú muna n-athraíonn ach an aimsir, beidh cuma nua ar phíosa scríbhneoireachta ar bith tar éis tamaill ar an gcarn múirín – toisc go mbreathnóidh tú féin air le súile nua. Agus tiocfaidh tú ar thuiscintí nua dá bharr.

Cén t-achar ar cheart an chéad dréacht a chur i leataobh? Brathann sé sin ar fhad an phíosa scríbhneoireachta. Mothaím gur leor mí ar an gcarn múirín do ghearrscéal, ach thabharfainn leathbhliain ar a laghad d’úrscéal. Faoi láthair, táim i mbun eagarthóireachta ar shaothar beatháisnéise. Tá breis agus bliain ann ó scríobh mé an chéad chúpla caibidil, agus dá bharr sin, bhí mé in ann breathnú orthu sin go fuarchúiseach agus sceanairt a dhéanamh orthu sna háiteanna ar ghá. Ach anois, agus mé ag druidim le deireadh an dréachta, táim ag obair ar chaibidil nár chríochnaigh mé ach mí ó shin – agus mothaím go bhfuil próiseas na heagarthóireachta níos deacra dá bharr. Níl dóthain ama caite ag an gcaibidil seo ar an gcarn múirín; tá sí ró-ghar do mo chroí fós le go bhfeicfinn na lochtanna atá uirthi i gceart.

Do mo chuid scríbhneoireachta ficsin amháin a bhaininn úsáid as coincheap an charn mhúirín i dtosach ama. Ach chonacthas dom go bhfuil tábhacht chomh mór sin leis an sos seo don chéad dréacht go gcuirim píosa scríbhneoireachta ar bith i leataobh anois, sula ndéanaim eagarthóireacht air – ailt iriseoireachta san áireamh. Cuirim gné-ailt i leataobh ar feadh lae ar a laghad; chaith an aiste atá á léamh agat faoi láthair seachtain ar an gcarn múirín.

Ó am go chéile, tharlódh sé nach mbíonn an t-am agat chun an sos a theastaíonn ó phíosa scríbhneoireachta áirithe a thabhairt dó. Brú oibre, spriocdháta nach féidir a chur siar. I gcásanna mar seo, mothaím gur siúlóid fhada amuigh faoin spéir – nó snámh, má bhíonn an aimsir go maith – an gar is mó gur féidir a dhéanamh do do shaothar, agus duit féin.

Tar éis don chéad dréacht tréimhse a chaitheamh ar an gcarn múirín, tagann an t-am gur gá tús a chur leis an eagarthóireacht dháiríre. Ar an drochuair, áfach, is minic a chuireann an saol pleananna an scríbhneora ó mhaith – breis faoi sin an mhí seo chugainn.

Eagráin eile den aoibhlag anseo. 

Is scríbhneoir agus comhfhreagraí idirnáisiúnta é Alex. Tá roinnt saothar leis foilsithe ag Cois Life:

 Leabhar fóta-iriseoireachta, Splancanna ó shaol eile (2013)

 Bailiúchán gearrscéalta dar teideal Gonta (2012)

An t-úrscéal Aiséirí (2011)

Leabhar neamhfhicsean faoina shaol i mbruachbhaile bocht sa Bhrasaíl. Favela (2009)

Peann ar pháipéar

Aoi-bhlag Alex Hijmans




When writing a first draft of a piece of fiction, don’t forget to shove a sock in your inner editor’s mouth, Alex Hijmans writes in the fourth episode of his monthly guest blog on creative writing.

Mar a dúirt mé an mhí seo caite, ní bhaineann leis an gcéad dréacht ach riail amháin: ní bhaineann aon rialacha leis an gcéad dréacht. Sa chéad dréacht, is féidir leat do rogha rud a scríobh agus do rogha botún a dhéanamh, fad is a thagann an scéal amach. Ar ball – nuair a bheidh an dara, an tríú, nó an seachtú dréacht is fiche idir lámha agat – beidh am agat sleachta nár éirigh leo a ghearradh amach, botúin a cheartú agus snas a chur ar an iomlán.

Ach ní anois. Agus an chéad dréacht á bhreacadh síos agat, beidh ort gobán a chur i mbéal d’eagarthóra inmheánaigh – an máistir scoile sin istigh i do cheann a shioscann leat nár cheart duit scríobh faoi, deirimís, gnéas béil (nó a deir, sa chás gur duine leathanaigeanta é, nach ndéarfadh fear nó bean Ghaeltachta ‘gnéas béil’ go brách agus go mb’fhearr duit leagan níos dúchasaí a aimsiú go beo.) Má éisteann tú leis an duine cabhrach seo agus tú i mbun do chéad dréachta, scriosfaidh sé do scéal. 

Bealach amháin chun an t-eagarthóir inmheánach seo a choinneáil ina thost ná luas. Cuir do pheann síos ar an leathanach bán, tosaigh ag scríobh, coinnigh ort ag scríobh, agus ná bain do pheann ón bpáipéar arís go dtí go mbíonn an scéal (nó i gcás saothair fhada, an radharc a chuir tú romhat a scríobh) breactha síos agat.

Seo, dála an scéil, an fáth gur le peann agus páipéar, agus ní ar ríomhaire, a scríobhaim an chéad dréacht de shaothar ficsin ar bith. Is breá le m’eagarthóir inmheánach an cnaipe ‘delete’: is féidir leis fáil réidh le lá iomlán oibre ach an cnaipe sin a bhrú. Ar chúis éigin, níl an greim chéanna aige ar mo pheann dúigh, agus fiú má scriosann sé abairt amach, níl na focail sin caillte go deo. 

Ach is é an bealach is fearr atá ar eolas agam chun an t-eagarthóir inmheánach a choinneáil ina thost ná an leigheas céanna atá ar an tinneas cáiliúil úd a chuireann as do scríbhneoirí áirithe ó am go chéile: ‘bac scríbhneora’. Agus is éard atá sa leigheas seo ná laethúlacht.

Tosaíonn pluiméar ag obair ag a hocht a chlog ar maidin, bíodh inspioráid aige chun píosa pluiméarachta a dhéanamh nó ná bíodh. Ní bhíonn ‘bac pluiméara’ ag cur as dó.

Tosaíonn mo lá oibre féin ag a hocht a chlog ar maidin freisin. Post í an scríbhneoireacht cosúil le post ar bith eile: caithfear obair a dhéanamh gach lá. Ní réiteoidh doirteal blocáilte é féin. Ní scríobhfaidh scéal é féin ach an oiread.

Ó rinne mé tásc laethúil den scríbhneoireacht roinnt mhaith blianta ó shin, tá méadú mór tagtha ar fhoighid m’eagarthóra inmheánaigh: tuigeann sé go mbeidh deis aige slad a dhéanamh ar mo chuid scríbhneoireachta lá breá éigin amach anseo – agus dá bharr sin bíonn sé sásta fanacht ina thost agus mé ag obair ar an gcéad dréacht.

Tá sé tábhachtach ach go háirithe don scríbhneoir ficsin a mbíonn post lae eile aige – bíonn orm féin dul i mbun iriseoireachta chun na billí a íoc – am a chur i leataobh don scríbhneoireacht fhicsin gach uile lá, fiú muna mbíonn ann ach uair an chloig. Ar an gcaoi sin amháin a mbeidh an muinín chéanna ag an scríbhneoir as a chuid scileanna féin agus a bhíonn ag an bpluiméar as a chuid scileanna siúd, agus ar an gcaoi sin amháin a thosóidh scéalta ag sileadh a luaithe is a chasann an scríbhneoir sconna na scríbhneoireachta air.

Céard a tharlaíonn don chéad dréacht nuair a éiríonn leat é a shábháil ó chrúba an eagarthóra inmheánaigh? Sin ábhar na míosa seo chugainn.

Eagráin eile den aoibhlag anseo. 

Is scríbhneoir agus comhfhreagraí idirnáisiúnta é Alex. Tá roinnt saothar leis foilsithe ag Cois Life:

 Leabhar fóta-iriseoireachta, Splancanna ó shaol eile (2013)

 Bailiúchán gearrscéalta dar teideal Gonta (2012)

An t-úrscéal Aiséirí (2011)

Leabhar neamhfhicsean faoina shaol i mbruachbhaile bocht sa Bhrasaíl. Favela (2009)

Teidil Nua an Earraigh Seolta! New Spring 2014 Titles Published!

Seoladh teidil an Earraigh ó COIS LIFE in The Library Project, 4 Barra an Teampaill, ag 6.30pm, Dé hAoine, 4 Aibreán, 2014. Ag filleadh ar  "ár gcló ceart" (mar a déarfadh an Ríordánach) a bhíomar mar bunaíodh COIS LIFE trasna na habhann ón láthair seo i lár na 1990í agus sin an chúis a dtagraíonn teideal an chomhlachta don Life (agus féach na leabhair ar snámh inti inár lógó!). Ba é Cathal Póirtéir an Fear a’ Tí don tráthnóna agus bhain gach duine taitneamh as an bhfíon agus as an gceol, agus as na píosaí beaga cainte a rinneadh faoi na ceithre leabhar seo ar leith:

Scéal Scéil: rúndiamhra na meán curtha in eagar ag Breandán Delap

Sciorrann an tAm le hOrna Ní Choileáin

Daideo le hÁine Ní Ghlinn

An Colm Bán le Liam Ó Muirthile

Rónán Ó Domhnaill ag caint le Cathal Mac Coille

Ar dtús rinne  an Coimisinéir Teanga nua, Rónán Ó Domhnaill, píosa cainte faoi thábhacht na hiriseoireachta agus sheol sé saothar nua Bhreandáin Delap Scéal Scéil. Ábhar ó scoth na n-iriseoirí Gaeilge agus cleachtóirí sna meáin a bhí tarraingte le chéile ag Breandán Delap, a dúirt sé: Deaglán de Bréadún; Paul Drury; Cilian Fennell; Cathal Mac Coille; Rónan Mac Con Imaire; Harry McGee; Antain Mac Lochlainn; Póilín Ní Chiaráin; Máirín Ní Ghadhra; Gormfhlith Ní Thuairisg; Pádhraic Ó Ciardha; Seán Ó Cuirreáin; Seán Tadhg Ó Gairbhí; Máirtín Ó Muilleori; agus Pól Ó Muirí.

Ina dhiaidh sin chuir na húdair eile síos ar a gcuid leabhar ar leith. Léigh Orna Ní Choileáin sliocht as ceann de na gearrscéalta óna cnuasach nua, Sciorrann an tAm - an chéad chnuasach ó foilsíodh Canary Wharf in 2009 - leabhar a bhuaigh roinnt duaiseanna liteartha, gan trácht ar lucht leanúna a ghnóthú láithreach bonn don scríbhneoir óg seo lena sainstíl féin.

Orna Ní Choileáin ag léamh as Sciorrann an tAm

Ag blaiseadh na litríochta!

Cé go bhfuil cáil ar Orna as gcuid leabhar do pháistí, féach go bhfuair a híníon is óige an-bhlas ar  na scéalta in Sciorrann an tAm chomh maith!  

  

Nuair a chuir Áine Ní Ghlinn síos ar conas a spreagadh í le Daideo a scríobh, thug sí léargas drámatúil beo dá raibh i láthair ar cad is ionspioráid ann - fiosracht an duine daonna sna féidearthachtaí a leanann an cheist "cad a tharlódh dá ....". Spreag sí fiosracht an tslua, pé scéal é agus chuaigh neart daoine trasna chuig an 'siopa' le cóip den leabhar a cheannach dóibh féin. Ná bac 'litríocht leanaí' - mar a dúirt Cathal Póirtéir, tá an scéal scríofa chomh maith sin go mbainfeadh aon duine ardtaitneamh as. 

Áine Ní Ghlinn, údar Daideo - tour de force!

Labhair Liam Ó Muirthile faoin bpríomhcharachtar in An Colm Bán: Nora Buckley, searbhónta as Iarthar Chorcaí, a théann ag rince ar stáitse na bhFolies Bergère i bPáras san blianta tar éis an Chéad Chogaidh Mhóir.. Scéal Nora agus scéal údair ar thóir scéal Nóra i bPáras na haimsire seo is bun leis an leabhar. Mheasamar go raibh cuairt tugtha ag na Folies Bergère céanna ar an ócáid fad a bhí Liam ag caint ach b'amhlaidh go raibh cóisir 'oíche na gcearc' tar éis teacht isteach le teann fiosrachta, nuair a chonaic siad na leabhair ar taispeáint ar na seilfeanna ar na fallaí arda. Ach sin is brí le bheith i 'lár an aonaigh' is dócha!

Liam Carson, Stiúrthóir IMRAM, ag caint le Liam Ó Muirthile, údar ar An Colm Bán

Tá na leabhair ar fad ar díol i siopaí leabhar agus ó www.coislife.ie áit a bhfuil siad ar fáil i bhoirm páipéir agus i modh ríomhleabhar.

We here in COIS LIFE sent our 'Spring Collection' of books down the runway in The Library Project, 4 Temple Bar on Friday the 4th of April 2014. In some ways it was a going back to our roots as the company was founded close to the cultural quarter and of course our name and logo refer to the Liffey (and books floating in it! - take another look at it!). 

Ceol den scoth mar anlann leis an litríocht

The inimitable Cathal Póirtéir was Master of Ceremonies and blended chat, music, readings, wine, reminiscences - and one passing, but curious hen party! - to make 'The Library Project' into a genuine literary salon where the works under consideration ranged from meta-journalism, through short stories and fiction to children's literature:

Scéal Scéil: rúndiamhra na meán edited by Breandán Delap

Sciorrann an tAm (short stories) by Orna Ní Choileáin

Daideo (children's literature) by hÁine Ní Ghlinn

An Colm Bán (fiction) by Liam Ó Muirthile

The evening proper began with the new Language Commissioner, Rónán Ó Domhnaill, discussed the importance of journalism to society by way of launching Scéal Scéil. Breandán Delap had persuaded some of Ireland's finest journalists and media practitioners to contribute to the book, he pointed out: Deaglán de Bréadún; Paul Drury; Cilian Fennell; Cathal Mac Coille; Rónan Mac Con Imaire; Harry McGee; Antain Mac Lochlainn; Póilín Ní Chiaráin; Máirín Ní Ghadhra; Gormfhlith Ní Thuairisg; Pádhraic Ó Ciardha; Seán Ó Cuirreáin; Seán Tadhg Ó Gairbhí; Máirtín Ó Muilleori; and Pól Ó Muirí. 

Cathal Póirtéir ag caint le Breandán Delap, údar Scéal Scéil

After that, the other authors spoke about their books, beginning with Orna Ní Choileáin who read an extract from one of the new short stories in her latest collection Sciorrann an tAm - her first since Canary Wharf was published in 2009 - a book which won several literary awards for Ní Choileáín - to say nothing of a cult following for this young writer with her highly individual style.

When Áine Ní Ghlinn described how she came to write her novella for children Daideo, she illustrated perfectly what inspiration itself is -  nothing other than human curiosity about the threads of possibilites which spool out of the question "what would happen if ....". Quite a few people were curious enough to head straight to the bookshop to buy a copy of the the book after Ní Ghlinn spoke. As Cathal Póirtéir remarked, anyone - child or adult - who enjoys good writing will want to read this book.

Ashling Harteveld in charge of the bookshop on the night

Following Áine Ní Ghlinn came another tour de force performance, this time from Liam Ó Muirthile who spoke about the main character of his novel An Colm Bán, Nora Buckley, a servant from West Cork, who becomes a dancer on the stage of the Folies Bergère in Paris in the years after the First World War, and alongside it, an author searching for her story in present day Paris.

All the books are available in good bookshops and from www.coislife.ie where they are available in paper and ebook formats.